Mercosur czyli niemiecki START-UP

Gdy decyzje zapadają ponad głowami. Przemyślenia o europejskiej polityce i micie „zielonego sukcesu”
Im dłużej analizuję kierunek, w jakim zmierza europejska polityka, tym wyraźniej widzę jeden wspólny problem: rosnący rozdźwięk między decyzjami podejmowanymi na najwyższych szczeblach a ich realnymi skutkami społecznymi i środowiskowymi. Ten rozdźwięk nie jest już marginalny. Stał się fundamentem systemu, który coraz częściej funkcjonuje bez realnej odpowiedzialności.
Odnoszę wrażenie, że im wyżej zapada decyzja, tym mniejsza jest gotowość do ponoszenia jej konsekwencji. Władza w Unii Europejskiej przybiera formę technokratyczną – opartą na strategiach, wskaźnikach i hasłach o „koniecznych reformach”. W takim modelu bardzo łatwo zapomnieć, że za każdą regulacją stoją konkretni ludzie, ich rachunki, miejsca pracy i poczucie bezpieczeństwa.
Szczególnie widoczne jest to w sposobie, w jaki europejskie elity funkcjonują w oderwaniu od codziennych problemów obywateli. Decyzje, które w teorii mają poprawiać przyszłość kontynentu, w praktyce pogłębiają frustrację i poczucie niesprawiedliwości. Ludzie widzą, że koszty są realne i natychmiastowe, podczas gdy odpowiedzialność jest rozmyta, anonimowa i praktycznie nieuchwytna.
W tym układzie rządy narodowe zostają postawione w roli amortyzatora. To one muszą tłumaczyć się przed społeczeństwem, nawet jeśli pole manewru było ograniczone przez wcześniejsze zobowiązania europejskie. Władza realna znajduje się gdzie indziej, odpowiedzialność polityczna – na dole. Taki model nie może budować trwałego zaufania ani do państwa, ani do Unii.
Na tym tle coraz częściej pojawia się narracja „sukcesu”. Sukcesu mierzonego podpisanymi umowami, nowymi rynkami zbytu i wzrostem statystyk handlowych. Jednym z najbardziej wyrazistych przykładów tej narracji jest projekt Mercosur. Przedstawiany bywa jako dowód globalnej sprawczości Europy, strategiczne otwarcie na Amerykę Południową i kolejny krok w stronę nowoczesnej gospodarki.
Problem polega na tym, że nikt nie chce uczciwie zapytać o cenę tego sukcesu. Mercosur funkcjonuje jak polityczny startup – uruchomiony szybko, z dużym entuzjazmem, bez pełnej refleksji nad skutkami ubocznymi. A te skutki mogą okazać się dalece poważniejsze, niż sugerują oficjalne komunikaty.
Konsekwencje tej umowy nie ograniczają się wyłącznie do Europy. Równie głęboko dotkną Amerykę Południową, która – próbując dopasować się do modelu „musimy produkować więcej i skuteczniej” – może wejść na ścieżkę brutalnej eksploatacji własnych zasobów naturalnych. W tym modelu rozwój oznacza ekspansję, a ekspansja bardzo często oznacza wycinkę.
Trudno nie zauważyć, że tereny przeznaczane pod nowe inwestycje, uprawy i infrastrukturę nie są pustą przestrzenią czekającą na zagospodarowanie. To obszary zielone, które pełnią rolę jednych z najważniejszych płuc naszej planety. Ich niszczenie nie jest drobnym kosztem ubocznym, lecz procesem o skutkach wielokrotnie bardziej destrukcyjnych niż emisja CO₂, z którą Europa próbuje walczyć za pomocą coraz bardziej restrykcyjnych regulacji.
I tu ujawnia się zasadnicza sprzeczność europejskiej polityki klimatycznej. Z jednej strony nakłada się na obywateli i przedsiębiorstwa kosztowne obowiązki, tłumacząc je troską o środowisko. Z drugiej strony wspiera się rozwiązania handlowe, które pośrednio zachęcają do degradacji jednych z najcenniejszych ekosystemów na Ziemi. Emisje są „eksportowane” poza Europę, a moralne poczucie odpowiedzialności pozostaje nienaruszone.
To właśnie w tym miejscu narracja sukcesu zaczyna się rozpadać. Sukces ogłaszany w salach konferencyjnych nie uwzględnia tego, co dzieje się poza zasięgiem kamer i europejskich regulacji. Lasy znikają daleko stąd, więc problem staje się niewygodny, abstrakcyjny i łatwy do przemilczenia. Tymczasem skutki tych decyzji są globalne i nieodwracalne.
Całość prowadzi do jednego, niepokojącego wniosku: europejska polityka coraz częściej przypomina zarządzanie wizerunkiem zamiast realnego zarządzania skutkami. Odpowiedzialność zostaje zastąpiona narracją, a długofalowe konsekwencje – krótkoterminowym poczuciem politycznego sukcesu.
Jeśli ten mechanizm nie zostanie zatrzymany, napięcie społeczne będzie tylko narastać. Ludzie nie odrzucają idei współpracy ani potrzeby ochrony środowiska. Odrzucają system, w którym koszty ponoszą zawsze ci sami, a decyzje zapadają bez realnej odpowiedzialności. Bez uczciwej refleksji nad tym, czym naprawdę jest „sukces” i kto za niego płaci, europejski projekt będzie tracił wiarygodność – krok po kroku.